De gille is één van de bekendste folkloristische figuren van het Belgische carnaval. Herkenbaar aan zijn kleurrijke kostuum, opvallende hoed met struisvogelveren en het gooien van sinaasappelen, vormt hij een onmisbaar onderdeel van eeuwenoude tradities. Hoewel de oorsprong in Binche ligt, heeft de gille zijn weg gevonden naar andere steden, waaronder Aalst, waar hij sinds 1927 een vaste plaats heeft in de carnavalsstoet.
Oorsprong en geschiedenis van de gille[]
De gille is een folkloristisch personage in het Belgische carnaval. Ze komen voornamelijk voor in de regio Centre in Henegouwen, maar ook daarbuiten op enkele plaatsen, zoals in Aalst. Het is een typisch Belgisch fenomeen, vooral bekend van het carnaval in Binche en Aalst, herkenbaar aan de kleurrijke kostuums en de opvallende hoeden met struisvogelveren.
De oorsprong van de gille wordt vaak verbonden met de ontdekking van Amerika. De Spanjaarden brachten toen specerijen, gebruiken en kleurrijke kledij van de ontdekte volkeren naar Europa. Het kostuum van de gille zou geïnspireerd zijn op dat van de Inca’s. Volgens een populair verhaal verschenen nakomelingen van de Inca’s in 1549 in kleurrijke en exotische kleding op een groot volksfeest op het kasteel van Binche, georganiseerd door Maria van Hongarije ter ere van Keizer Karel en zijn zoon Filips. De inwoners van Binche zouden zo onder de indruk geweest zijn dat ze de kleurrijke kledij in hun optochten bleven gebruiken, waardoor uiteindelijk de gille-traditie ontstond.
Toch is het onzeker of dit verhaal op waarheid berust. Waarschijnlijk werd het pas in de 19e eeuw verzonnen door journalist Adolphe Delmée. Zeker is wel dat de gille-traditie zich vanaf het einde van de 19e eeuw sterk begon te verspreiden en sindsdien is uitgegroeid tot een vaste waarde in het Belgische carnaval.[1][2][3]
Rituelen en evolutie van de gille[]
Wanneer de gille naar buiten komt, danst hij. Deze dans is in wezen een ritueel dat teruggaat tot onze voorouders. Carnaval was oorspronkelijk een lentefeest waarin de vruchtbaarheid van de bodem werd gevierd. Met zijn stampende voeten stampt de gille symbolisch de aarde aan, op het ritme van tromgeroffel. Deze traditie, afkomstig van primitieve volkeren, mag alleen tijdens de carnavalperiode worden uitgevoerd.
Door de eeuwen heen is de gille sterk geëvolueerd. In de beginperiode droeg hij nog geen hoed van struisvogelveren, maar een hoed van maraboepluimen van ongeveer 50 centimeter hoog. Aan het einde van de 19e eeuw werden deze maraboepluimen vervangen door struisvogelveren. Ooit werden aan de hoed ook juwelen en persoonlijke bezittingen van de gille gehangen, maar dat gebruik verdween geleidelijk.
In het verleden gooide de gille nog geen sinaasappelen, omdat die te duur waren. In plaats daarvan wierp hij noten, kastanjes, appelen en ajuinen. Pas later, in de 19e eeuw, werden deze vervangen door appelsienen – een offer aan de Zonnegod dat tot op vandaag één van de bekendste rituelen van de gille is.
De gilles in Wallonië en Vlaanderen[]
De gilles vinden hun oorsprong in Binche, maar de traditie verspreidde zich nadien naar andere steden en dorpen, waaronder Aalst. In Wallonië bestaan gilles in meerdere plaatsen, zoals in Henegouwen (Binche, La Louvière, Jemappes) en in Waals-Brabant (Nijvel, Rebecq).
De Gilles van Binche zijn internationaal het bekendst. De stad telt meerdere gillesverenigingen, elk met hun eigen leden. Enkel mannelijke inwoners van Binche mogen gille worden.
In Vlaanderen vinden we gilles in Aalst en Halle. In Aalst ontstond de traditie in 1927, terwijl in Halle de Gilles en Pierrots van Groot-Halle sinds 1977 deelnemen aan de carnavalsstoet.
Het kostuum van de gille en zijn betekenis[]
De gilles dragen een specifiek kostuum met meerdere lagen van symboliek. In onderstaande tabel worden de betekenissen achter de onderdelen van het traditionele gillekostuum toegelicht. In elke plaats waar men gilles kent, bestaan kleine lokale variaties op wat hieronder beschreven wordt.[4]
| Kostuumonderdeel | Betekenis |
|---|---|
| De bochel | Op de rug én de borst draagt de gille een bult, die symbool staat voor de misvorming en lelijkheid van de heksen bij primitieve volkeren. |
| De bellen | Aan het kostuum hangen bellen die verwijzen naar voorwerpen die primitieve volkeren op hun rug, ter hoogte van de nieren, droegen. Ze staan ook symbool voor de zon en verwijzen naar de oude lentefeesten. Met hun geklingel wil de gille hekserij en boze geesten verdrijven, zodat een vruchtbaar jaar verzekerd is. |
| De klompen | Met zijn klompen stampt de gille stevig op de grond. Dit symboliseert het vruchtbaar maken van de aarde. |
| De kledij | De gille draagt een broek en blouse, versierd met motieven die verwijzen naar de tatoeages van indianen. |
| De hoed | Het meest opvallende onderdeel is de hoed met 250 tot 300 struisvogelpluimen, die de weelderige haartooi van indianenvolkeren nabootst. |
| Het mandje | In een mandje draagt de gille sinaasappelen om uit te delen aan het publiek. Deze dienen als offer aan de Zonnegod Helios en vervangen het brood, fruit en varken die vroeger als offer voor de vastendagen werden gegeven. |
| Het masker | Oorspronkelijk droegen de Gilles in Aalst geen masker, maar in Binche is dat altijd het geval geweest. Het masker verwijdert het individualisme: alle Gilles vormen één geheel, waarbij niemand van elkaar te onderscheiden is. |
Gilles in Aalst[]
Het Feestcomité wilde dat er in Aalst ook een gillesvereniging zou ontstaan, naar het voorbeeld van de beroemde Gilles de Binche. Bij eerdere bezoeken aan Binche hadden enkele leden immers gezien hoe indrukwekkend deze groep was en hoeveel succes ze had bij het publiek. In 1926 riep men daarom de Aalsterse carnavalsgroepen op om een eigen gillesfiguur te creëren, geïnspireerd op de Gilles de Binche.
Twee groepen gingen op deze oproep in: De Slecht Gekleeden en Door Eendracht Veel Vermaak. In de stoet van 1927 trad Door Eendracht Veel Vermaak op als Gilles de Binche, terwijl De Slecht Gekleeden kozen voor een Aalsterse variant: de Ajuingilles. Dit vormde het startpunt van de gillestraditie in Aalst.
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de Aalsterse gillesgroepen door de jaren heen. In totaal hebben vijf groepen de gille als folklorefiguur – dus niet als carnavalsfiguur – uitgebeeld, al ging het in werkelijkheid om drie afzonderlijke verenigingen. Twee groepen ondergingen namelijk een naamsverandering tijdens hun bestaan. Vermaak na Arbeid was een voortzetting, onder een andere naam, van De Slecht Gekleeden, terwijl Door Eendracht Veel Vermaak na 1929 verderging als De Ware Gilles.
| Groep | Type gille | Periode waarin de gillefiguur in de stoet werd uitgebeeld |
|---|---|---|
| Door Eendracht Veel Vermaak | Gilles van Binche | 1927, 1929 |
| De Slecht Gekleeden | Ajuingilles | 1927 |
| Vermaak na Arbeid | Ajuingilles | 1928–1933 |
| De Ware Gilles | Aalsterse Gilles | 1930–1971 |
| De Aalsterse Gilles | Aalsterse Gilles | 1972–heden |
Redactie[]
Tekst en foto's[]
- Tekst: Sören Delclef - AjoinPedia
- Foto's: Sören Delclef